Từ châu Âu đến châu Á, những thành phố ven sông đang được kiến tạo vừa để tận dụng lợi thế cảnh quan, kinh tế, vừa để đối phó với thách thức biến đổi khí hậu.

Những triết lý quy hoạch thông minh của đô thị ven sông

Trên thế giới, các đô thị hiện đại có xu hướng “quay mặt ra sông” thay vì quay lưng lại. Sông không chỉ là nguồn nước, mà còn là không gian công cộng, bản sắc văn hóa và động lực kinh tế. Đi cùng cơ hội ấy luôn là thách thức: biến đổi khí hậu khiến mực nước dâng.

Thành phố Hafen ở Đức – một mô hình thành phố ven sông kiểu mẫu.

Ngày nay, các đô thị tiên tiến chọn cách mềm dẻo hơn thay vì xây tường bê tông ngăn nước nâng: Thiết kế để sống chung với biến đổi khí hậu thay vì chống lại sự thay đổi của thiên nhiên.

Ở Hamburg (Đức), Hafencity thiết kế các bến cảng, công viên và lối đi dạo nhanh chóng khô ráo sau mưa lớn, giúp các công trình chính vẫn an toàn. Tại Thượng Hải (Trung Quốc), khu Bund áp dụng hệ thống công viên bậc thang ven sông, vừa là không gian công cộng, vừa giảm áp lực triều cường. Thủ đô Seoul của Hàn Quốc quy hoạch bãi sông thành công viên có khả năng ngập tạm thời, xây dựng hồ điều tiết và kênh thoát nước ngầm khổng lồ để kiểm soát mưa lớn. Thành phố này cũng tận dụng cảnh quan tự nhiên như suối Cheonggyecheon giúp thoát nước hiệu quả, lại giữ được bản sắc đô thị ven sông.

Bờ sông Hàn thiết kế dốc thoải và chịu úng ngập tạm thời.

Các quốc gia nói trên ứng dụng mô hình “Thành phố bọt biển” (Sponge City), nơi đô thị vận hành giống một miếng bọt biển khổng lồ với khả năng thấm – giữ – trữ – lọc nước tự nhiên.

Nước mưa đầu tiên được thấm qua các bề mặt xanh như mái nhà phủ thực vật, công viên hay vườn mưa… Sau đó, một phần được giữ lại trong đất và hồ điều hòa, vừa làm giảm áp lực cho hệ thống thoát nước, vừa duy trì độ ẩm tự nhiên. Lượng nước dư thừa được trữ ở vùng đất ngập nước nhân tạo hoặc hồ cảnh quan, đóng vai trò như “bể chứa” khổng lồ trong mùa mưa bão. Cuối cùng, nhờ các tầng đất, cỏ và vi sinh tự nhiên, nước được lọc sạch dần trước khi quay trở lại sông ngòi hay bổ sung vào mạch ngầm.

Chức năng thấm nước của một thành phố được thiết kế theo mô hình “Thành phố bọt biển”.

Toàn bộ quy trình này biến nước mưa từ một mối lo ngập úng thành nguồn lực tái tạo, nuôi dưỡng cả hệ sinh thái và cư dân đô thị.

Alluvia City – Thành phố sinh thái đầu tiên ven sông Hồng

Ở Việt Nam, kế hoạch quy hoạch thành phố ven sông Hồng đã hình thành và đưa vào nghiên cứu xây dựng đề án từ năm 2009, tuy nhiên trong nhiều năm qua vẫn chưa thể triển khai do nhiều điều kiện khách quan. Đến nay, Alluvia City, do Xuân Cầu Holdings phát triển, trở thành dự án tiên phong khai mở cho giấc mơ thành phố bên sông Hồng.

Alluvia City là thành phố bên sông kiểu mẫu hiện nay.

Về tự nhiên, dự án nằm trên vùng bãi sông có hệ thống phù sa liên tục bồi đắp và gió sông điều hòa vi khí hậu, giúp giảm thiểu tác động cực đoan. Về kiến tạo, mật độ xây dựng được giới hạn ở mức 16%, hệ thống cảnh quan mặt nước – cây xanh chiếm tới 20%, tương đương trung bình 10m² cây xanh/người. Các công viên ven sông, hồ điều hòa và trục thoát nước được tích hợp như một “lá phổi xanh – tấm bọt biển”, đảm bảo khả năng điều tiết khi có mưa bão.

Không chỉ có yếu tố quy hoạch, Alluvia City còn sở hữu tài nguyên mạch khoáng nóng tự nhiên quý hiếm – một giá trị không thể nhân bản. Trong tương lai, cư dân không chỉ được sống trong một thành phố ven sông an toàn, mà còn tận hưởng khoáng trị liệu, gió sông và cảnh quan phù sa ngay tại nơi an cư.

Việt Nam có nhiều đô thị bên sông: Huế với sông Hương, Đà Nẵng với sông Hàn, Cần Thơ với sông Hậu. Các thành phố này gắn liền với bản sắc văn hóa sông nước, nhưng phần lớn phát triển theo mô hình truyền thống: quỹ đất bờ sông dành cho giao thông hoặc dịch vụ du lịch, trong khi cơ chế chống nước dâng còn hạn chế. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, Alluvia City lựa chọn một hướng tiếp cận bền vững: Thích nghi với các yếu tố thiên nhiên cực đoan mới và tận dụng tốt ưu thế của tự nhiên lẫn kiến tạo kiến trúc để phục vụ tốt nhất cho điều kiện sống của cư dân.

Với hệ thống hồ điều hòa 12 ha, công viên ven sông bậc thang và mạng lưới trục thoát nước thông minh, Alluvia City được xem như một Sponge City thu nhỏ – vừa bảo tồn cảnh quan phù sa, vừa thích ứng chủ động với tự nhiên.

Kết hợp dòng khoáng nóng quý hiếm, gió sông điều hòa và cảnh quan cây xanh mặt nước rộng lớn, Alluvia City định hình một chuẩn mực mới: thành phố ven sông trị liệu – nơi cư dân cân bằng thân, tâm, trí ngay tại không gian sống.